Η πικρία με την οποία δεχτήκαμε την απόφαση της UNESCO να πολιτογραφήσει Τούρκο τον Καραγκιόζη αναδεικνύει δυο χρόνια προβλήματα μας:

την μανία μας με το copyright, όπως την διακωμώδησε η Νία Βάρνταλος

και την απαξίωση του Οθωμανικού παρελθόντος μας με τον "ραγιά" που δεν κάνει βήμα αν δεν το εγκρίνει ο Πασάς.

Αυτά τα πράματα μας απομονώνουν πολιτιστικά.

Κάπου στον ύστερο μεσαίωνα και στην πρώιμη Αναγέννηση εμφανίζεται μια καινούργια λαϊκή διασκέδαση. Εκτός από τους ακροβάτες, τους γελωτοποιούς, τους χορευτές  και τους τραγουδιστές στα υπαίθρια πανηγύρια και τις γιορτές συρρέουν μικροί θίασοι με κούκλες, μαριονέτες, κλόουν ή μασκοφόρους ηθοποιούς.

Στις παραστάσεις τους έχουν μόνιμους ήρωες που εκφράζουν το αίσθημα του αγροτικού πληθυσμού και τον ξεσηκώνουν. Οι ήρωες αυτοί είναι φτωχοί αλλά περήφανοι, άξεστοι χωρίς να ντρέπονται, δέρνουν τους ανωτέρους τους, αντιμετωπίζουν με απίστευτη εφευρετικότητα τους αριστοκράτες, τους πλούσιους γαιοκτήμονες και τους κρατικούς λειτουργούς. Είναι βωμολόχοι και πετούν συνέχεια σεξουαλικά υπονοούμενα. Οι αγρότες έβγαζαν το άχτι τους.

Οι λόγοι για την εμφάνιση αυτού του θεάματος είναι πολλοί: η χαλαρωση των αυστηρών κανόνων της εκκλησίας, η περισσότερη ελευθερία τους δουλοπάροικους, η εμφάνιση επαγγελματιών του θεάματος, τα "σοβαρό" θέατρο που αναγεννιόταν, αλλά αποκλειστικά για τις ανώτερες τάξεις κτλ

Το κουκλοθέατρο, όπως και το θέατρο σκιών μεταφέρονται εύκολα και έτσι οι θίασοι αυτοί περιόδευαν συνεχώς επηρεάζοντας ο ένας τον άλλο. Ο Pulcinello της  Commedia Dell'Arte έγινε ο Mr. Punch στην Αγγλία, καμπούρης παλιάτσος και μυτόγκας, Kaspar στην Γερμανία, Πετρούσκα στη Ρωσία, Guignol και Pulchinelle στη Γαλλία και Καραγκιόζης στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Επίσης, ο "καθαρός Έλλην" Φασουλής που περιλαβαίνει στο ξύλο τον δανδή Περικλέττο ανήκει σ' αυτή την κατηγορία.

Στην πρώτη τους μορφή οι κούκλες μοιάζουν, στη φιγούρα, στον χαρακτήρα, στο ρεπερτόριο. Ο Punch μοιάζει πολύ του Έλληνα Καραγκιόζη, ο Πετρούσκα έχει μεγάλη μύτη, ο Κασπάρ έχει ως αξεσουάρ ένα καδρόνι για να δέρνει τον Διάβολο και τις μάγισσες.

Λίγοι ξέρουν ότι στην πρώτη του μορφή ο Καραγκιόζης είχε ένα μεγάλο φαλλό το οποίο χρησιμοποιούσε σαν ρόπαλο. Ο φαλλός διατηρήθηκε στον Αλγερινό Καραγκιόζη που τον χρησιμοποιούσε για να δέρνει τους Γάλλους στρατιώτες όταν πήγαιναν να τον συλλάβουν.

Στο βιβλίο “Καρναβάλι και Καραγκιόζης” του Γιάννη Κιουρτσάκη υπάρχει μια ωραία σύμπτωση. Σε ένα έργο ο Καραγκιόζης γλιτώνει την τελευταία στιγμή τον αποκεφαλισμό όταν το Κολλητήρι κλέβει την λεπίδα από την γκιλοτίνα. Ο Άγγλος Grimaldi -απίστευτος κλέφτης, έκλεβε τα πάντα!- μετά τον αποκεφαλισμό του στην γκιλοτίνα κλέβει... το κεφάλι του.

Η εξέλιξη αυτού του λαϊκού πανηγυριώτικου θεάματος είναι κοινή παντού. Τον 20ο αιώνα από διασκέδαση για ενήλικες με βωμολοχίες και πικάντικα αστεία έγινε παιδική παράσταση και τη θέση του πήρε η επιθεώρηση και μετά ο κινηματογράφος.

Το ερώτημα είναι αν έχει καμιά σημασία ποια είναι η προέλευση του κάθε ήρωα, ποιος έχει το copyright. Γιατί μπορεί ο Άγγλος Mr Punch να κατάγεται από τον Ιταλό Pulcinello όμως είναι πολύ διαφορετικός, είναι ένας Βρετανός της επαρχίας.

Λίγη σημασία έχει ποιος είναι πιο αυθεντικός: ο Kasper της Βόρειας Γερμανίας ή ο Kasperle της Αυστρίας, ο Έλληνας Καραγκιόζης ή ο Τούρκος Karagoz.

Σημασία δεν  έχει ποιος έκανε την εφεύρεση, ποιος ήρθε πρώτος, που μεταφράζεται στη συνείδηση του Έλληνα στο ποιος είναι πιο έξυπνος. Ο,τι δεν εφηύρε ο Έλληνας το νιώθει ξένο και σε ακραίες περιπτώσεις δεν υπάρχει γι' αυτόν. Είναι μια ανωμαλία του Νεοέλληνα. Σαν τα μικρά παιδιά που δεν θέλουν να μοιραστούν το παιχνίδι τους.

Σημασία έχει η αξιοποίηση. Και εκεί χωλαίνουμε Δεν σημαίνει ότι όποιος λαός ανακαλύψει κάτι έχει και την αποκλειστική εκμετάλλευση. Ο λαός που ανακάλυψε τον τροχό δεν πάει να πει ότι μόνο αυτός έχει ρόδες.

Δεν είναι η πρωτοτυπία που κάνει διάσημη την αρχαιοελληνική μυθολογία αλλά η ανάπτυξη των μύθων. Παρόμοιους μύθους είχαν λίγο πολύ όλοι οι αρχαίοι λαοί. Αυτό είχε κάνει μεγάλη εντύπωση στον Τσιφόρο και είχε γράψει το κλασσικό βιβλίο "Ελληνική Μυθολογία" όπου ψάχνει τα ξαδερφάκια των αρχαίων θεών.

Το αλφάβητο ήταν μια εφεύρεση των Φοινίκων αλλά οι Έλληνες το αξιοποίησαν. Καλά που δεν υπάρχουν σήμερα απόγονοι των αρχαίων Φοινίκων γιατί θα σκοτωνόμασταν για το θέμα.

Το καλύτερο που έχουμε να κάνουμε είναι να στηρίξουμε το Θέατρο Σκιών με τους καραγκιοζοπαίχτες, όπως είναι σήμερα.

Ο Γιώργος Παπανδρέου όταν πληροφορήθηκε την απόφαση της UNESCO  είπε: "Ας έχουν οι Τούρκοι τον δικό τους Καραγκιόζη κι εμείς τον δικό μας", και έχει δίκιο (σπάνιο πράγμα).

Γιατί ο δικός μας Καραγκιόζης είναι διαφορετικό πρόσωπο από τον Τούρκο Karagoz κι ας μοιράζονται το ίδιο όνομα. Εξάλλου πολλά επ'ωνυμα είναι κοινά: Δερμετζης εμείς, Dermeci αυτοί, Μπαλής εμείς, Balci αυτοί, Τσολάκογλου εμείς, Colakogu κι αυτοί.

Οι δυο ήρωες κάπου μοιάζουν κάπου διαφέρουν. Έχουν κοινή αφετηρία , αλλά διαφορετική εξέλιξη. Ο δικός μας είναι πιο κουρελής, πιο παλιάτσος -μάλλον δυτική επίδραση. Ο Τούρκος είναι λιγότερο άσχημος και πιο ευπρεπής. Το "τρομερό" χέρι δεν είναι τόσο μακρύ (σε μια παράσταση ρωτάνε τον Καραγκιόζη γιατί δεν το κόβει και λέει "το'χω κόψε αλλά φύτρωσε πάλι"). Το ρεπερτόριο είναι διαφορετικό και φυσικά όλο το υπόλοιπο "καστ" εκτός από τον Χατζηαβάτη (στα τουρκικά Hacivat).

H διατήρηση του οθωμανικού σκηνικού είχε μια πρακτική αξία. Βοηθούσε στο να καλύπτεται η κριτική στην εκάστοτε εξουσία.

"Οι Τούρκοι θέλοντας να αντικρούσουν τον δικό μας σωβινισμό ολισθαίνουν σε μεγαλύτερα εθνικιστικά παραληρήματα" πάλι από το το βιβλίο του Γιάννη Κιουρτσάκη. Ισχύει και το ανάποδο. Όπως έλεγε και ο Μπρέχτ "η βλακεία κάνει βλάκα όποιον συναντά".

Η Οθωμανική αυτοκρατορία ήταν ένα πολυεθνικό κράτος και ο πολιτισμός της ανήκει τόσο στους Νεοέλληνες όσο και τους Τούρκους. Μπορεί για μας να αποτελεί μια "τρύπα" στην ιστορία μας αλλά στην πραγματικότητα δεν ήταν "τρύπα στη γεωγραφία". Είχε δεσμούς και ανταλλαγές με τον υπόλοιπο κόσμο. Το μίσος μας για τον Κεμαλισμό παίρνει μπάλα ολόκληρο παρελθόν. Από την άλλη, ο κομπλεξικός επαρχιώτικος θαυμασμός μας για τη Δύση εξαντλείται σε δευτερεύοντα πράματα παρά στα διδάγματα του Διαφωτισμού.

του Μάκη Μακελάρη