Στη Σοβιετική Εσθονία, λόγω γειτνίασης, έβλεπαν περισσότερο τη φινλανδική τηλεόραση, παρά τη δική τους ή τη ρώσικη.

Αυτό προβλημάτιζε τις αρχές, που έβλεπαν την "δυτική προπαγάνδα" να εισβάλει ύπουλα σε σοβιετικό έδαφος. Φυσικά οι αγγλο-αμερικάνοι ειδικοί στα μίντια που συμβούλευαν τους Φινλανδούς εκμεταλλεύτηκαν το γεγονός και έκαναν κανονική διαφήμιση του "καπιταλιστικού τρόπου ζωής". Οι Σοβιετικοί να κόψουν το σήμα δεν μπορούσαν- παρόλο που προσπάθησαν. Πρότειναν όμως μια πρωτότυπη εφεύρεση. Μια συσκευή που μπορούσε να παρεμβάλλει υπότιτλους στην εικόνα που ερχόταν από τη Φιλανδία. Το κείμενο των υποτίτλων θα "διασκεύαζε" το πρωτότυπο, όπου ήταν προσβλητικό ή ή ακατάλληλο για το καθεστώς.

Για παράδειγμα, η φιλανδική τηλεόραση μετέδιδε την ταινία "Νινοτσκα". Κλασική ταινία με την Γκρέτα Γκάρμπο να υποδύεται μια σοβιετική πράκτορα που αυτομολεί στην Αμερική, γοητευμένη από τον αμερικάνικο τρόπο ζωής. Σε μια σκηνή δοκιμάζοντας σαμπάνια λεει στον παρτενέρ της "Θαυμάσια η σαμπάνια! Στη Ρωσία είχα συνηθίσει στο κατσικίσιο γάλα και τη βότκα". Σ' αυτό το σημείο οι υπότιτλοι μετέφραζαν: "Στη Ρωσία έχουμε σαμπάνια δικής μας παραγωγής από το 1928!" Με τέτοια μετάφραση φυσικά δεν έβγαινε κανένα νόημα από την υπόθεση του έργου, αλλά αυτό δεν είχε σημασία. Τελικά, το μέτρο αυτό δεν εφαρμόστηκε και το σοβιετικό καθεστώς ακολούθησε άλλους τρόπους πιο πρακτικούς, όπως το ξήλωμα όποιας κεραίας ήταν στραμμένη προς Φιλανδία μεριά.

Η παραπάνω ιστορία είναι από το Εσθονικό ντοκιμαντέρ "Disco and Atomic War" του Jaak Kilmi, που πραγματεύεται τον άτυπο πόλεμο του υπαρκτού σοσιαλισμού με το σήμα της φιλανδικής τηλεόρασης. Αν και λίγο μονόπλευρη εξαιτίας του βεβαρημένου παρελθόντος με το παλιό καθεστώς και της συναισθηματικής φόρτισης του Εσθονού σκηνοθέτη, η ταινια είναι εξαιρετική. Καταρχήν συνδυάζει με σπάνια αισθητική και καλαισθησία πολλές εικόνες και φορμά, αρχειακό υλικό και δραματοποιήσεις, με γρήγορο μοντάζ, αλλά χωρίς να πέφτει στην ευκολία του βίντεο κλιπ. Λύνει όλα τα προβλήματα που μπορεί να δημιουργήσει το πολυποίκιλο υλικό με αξιοπρεπή τρόπο. Έπειτα, έχει την ευφυία να ακολουθήσει (περισσότερο στις δραματοποιήσεις) το ρετρό σοβιετικό στυλ που έχει γίνει της μόδας τελευταία στην μεταμοντέρνα ποπ κουλτούρα. 

Το 1975 η φιλανδική τηλεόραση μετέδωσε το νέο χορό της εποχής, την Disco! Οι Εσθονοί ξετρελάθηκαν κι όλοι χόρευαν κρυφά. Το καθεστώς κατάλαβε ότι δε θα μπορούσε να ανακόψει την εξάπλωση της Ντίσκο, μπορούσε όμως να την φέρει στα σοβιετικά μέτρα. Έτσι την συμπεριέλαβε μαζί με τους άλλους χορούς, και περίμενε πότε θα ξεφουσκώσει. Μετά όμως ήρθαν τα αμερικάνικα σήριαλ, οι σαπουνόπερες, και το 1984 "σκάει" ο "Ιππότης της Ασφάλτου"! Όλα τα πιτσιρίκια ξετρελάθηκαν με τον ΚΙΤ, όπως και σε όλο τον κόσμο. Οι "Δυτικοί" χειρίζονται άριστα της υπόθεση και στέλνουν τον πρωταγωνιστή David Hasselhoff να κάνει μια επίσημη επίσκεψη στο Ελσίνκι. Φυσικά η τηλεόραση καλύπτει και μεταδίδει όλο το γεγονός, δείχνοντας συμβολικά πόσο κοντά είναι το "αμερικάνικο όνειρο".

Οι Εσθονοί, λοιπόν, γνώρισαν τον "καπιταλιστικό" τρόπο ζωής από έργα που εγκωμίαζαν το σύστημα και ήταν γεμάτα συμβολισμούς και σημεία για την οικονομία της αγοράς. Οι Φινλανδοί τους έδειχναν την καλύτερη βιτρίνα. Το ίδιο έγινε όταν "έπεσαν" τα καθεστώτα του Υπαρκτού Σοσιαλισμού και μπούκαρε ο "δυτικός πολιτισμός". Εννοείται κανένα "αντικαπιταλιστικό" έργο και καμιά αντικαθεστωτική τέχνη δεν είχε θέση εκεί. Έτσι, στις αρχές του '90 στις Βαλκανικές χώρες, μαζί με το MTV, έκαναν θραυση τα ελληνικά σκυλο-ποπ. Ούτε καν λίγο "έντεχνο" ή τουλάχιστον ένα αυθεντικό "σκυλάδικο" με την κοινωνιολογικά ενδιαφέρουσα υποκουλτούρα του. Φυσικά, ό,τι αξιόλογο είχε βγάλει η Ελλάδα ήταν ήδη γνωστό. Για παράδειγμα το ελληνικό "Νέο Κύμα" κυκλοφορούσε κανονικά. Το άνοιγμα των συνόρων έφερε απλά μια ξενοιαστη ποπ και ελληνικά σήριαλ που διαφήμιζαν τα στοκ των βορειοελλαδικών σουπερ-μαρκετ.

Σε τέτοιες συνθήκες το μόνο που μπορείς να πάθεις είναι ένα σοκ και να μη καταλαβαίνεις τι είναι καλό και τι όχι, τι είναι πρόοδος και τι όχι, τι είναι ελευθερία... Μετά το σοκ, επαφίεται στον καθένα να ανακαλύψει ότι τα καλύτερα έργα της "Δύσης" είναι τα αντικαθεστωτικά. Ό,τι δηλαδή δεν έδειχνε η φιλανδική τηλεόραση, ή ο,τι κατηγούσε. Ο Jaak Kilmi στο ντοκιμαντέρ του, μας δειχνει πως παρουσίαζε η φινλανδική τηλεόραση το πανκ: παρέες από νεαρούς αλήτες να επιδίδονται σε αψυχολόγητη βία. Σ' αυτό το θέμα το ρώσικο καθεστώς δε χρειαζόταν να λογοκρίνει τίποτα.

Καθόλου βίαιη συμπεριφορα δεν είχε η Yanka Dyagileva, το θρυλικό κορίτσι της πανκ στην ΕΣΣΔ, στα τέλη του '80. Ίσα- ίσα, ήταν η ίδια το θύμα της βίας. Τον Μαιο του 1991 βρέθηκε με ανοιγμένο κεφάλι σ' ένα ποτάμι κοντά στην πόλη της, το Novosibirsk. Ήταν 24 χρονών. Η επίσημη αναφορά για το θανατό της έλεγε "αυτοκτονία".

Η Yanka Dyagileva (Яна Станиславовна Дягилева) ήταν ένα φιλάσθενο κορίτσι που γοητεύτηκε από το απλοϊκό πανκ κίνημα που άρχισε να αναπτύσσεται στην ΕΣΣΔ στα μέσα του '80. Ήταν περισσότερο νεολαιίστικο κίνημα, παρα μουσικό, το αποτελούσαν παιδιά που ζούσαν σε ένα καθεστώς που παρήκμαζε. Η σχέση με το "δυτικό" πανκ ήταν έμμεση, αλλά και ουσιαστική, καθώς είχε τα ίδια κίνητρα που ωθησαν άλλα παιδιά στη Νέα Υόρκη και στο Λονδίνο, κάτω από τη μύτη άλλων υπερδυνάμεων, να παίξουν μια ντρικέκτ μουσική και να φωνάξουν. Το σοβιετικό πανκ ήταν πεσιμιστικό και μουσικά και υφολογικά ταιριάζει περισσότερο με το no wave.

Η Γιάνκα παράτησε το Πανεπιστήμιο και με το φίλο της τον Ίγκορ Λέτοβ γύριζαν απο πόλη σε πόλη στη Νότια Ρωσία, την Ουκρανία και τη Σιβηρία. Ζούσαν μποέμικα σε μια χώρα που κατέρρεε, με ελάχιστα χρήματα, έτρωγαν στα κρατικά εστιατόρια και κοιμόντουσαν οπου έβρισκαν. Ερμήνευε τα τραγούδια της μόνη με τη κιθάρα της σε "κβαρτίρνικ", δηλαδή μικρές αυτοσχέδιες συναυλίες που οργανώνονταν σε σπίτια από ομοϊδεάτες.

Στα καθεστώτα του Υπαρκτού Σοσιαλισμού η παραγωγή δίσκων ήταν κρατικό μονοπώλιο. Στην ΕΣΣΔ το μονοπώλιο το είχε η κρατική φίρμα "Melodiya" και ό,τι κυκλοφορούσε ήταν αυστηρά λογοκριμένο. Ο κάθε πολίτης όμως είχε το δικαίωμα να έχει από ένα μαγνητόφωνο για ιδιωτικές ηχογραφήσεις. Σ' αυτά τα μαγνητόφωνα γράφανε τα πανκ συγκροτήματα, μετά τις κασσέτες τις αντέγραφαν και τις κυκλοφορούσαν χέρι με χέρι σε ένα τεράστιο underground δίκτυο. Έτσι έγιναν όλες οι ηχογραφήσεις και της Γιάνκας. Με τον ίδιο τρόπο είχαν γίνει γνωστά τα τραγούδια του Vladimir Vysotsky τη δεκαετία του '60. Ο Βισότσκι είναι ο πιο δημοφιλής μουσικός στη μεταπολεμική Ρωσία. Οι κασέτες με τα αντικαθεστωτικά του τραγούδια, ερμηνευμενα από τον ίδιο με μια κιθαρα μόνο, είχαν γίνει τόσο δημοφιλή που τελικά η "Melodiya" αναγκάστηκε να κυκλοφορήσει μερικά απ' αυτά -τα πιο ακίνδυνα- σε δίσκους. Ο Βισότσκι ήταν το πρότυπο της Γιάνκα. Υπάρχει πάντως μια μαρτυρία ότι άνθρωποι της Melodiya πλησίασαν τη Γιανκα με σκοπο να βγάλουν κάποια τραγούδια της σε δίσκο αλλά εκείνη δεν δέχτηκε.

Το 1988 είναι σημαντική χρονια στη καριέρα της. Τον Ιούλιο έδωσε την πρώτη ανοιχτή συναυλία στο Φεστιβάλ Εναλλακτικής μουσικής στο Tyumeni. Την ίδια χρονιά συνεργάζεται με το συγκρότημα Velikie Oktobri (Οι Μεγάλοι Οκτώβρηδες) και ενώ μέχρι τότε οι ηχογραφήσεις της ήταν σκόρπιες και όλες με μια ακουστική κιθάρα, εδώ κάνει για πρωτη φορά ένα ολοκληρωμένο"άλμπουμ".

Η κασέτα λεγόταν Deklassirovannuim Elementam και είχε 12 τραγούδια.

Είναι ένα πραγματικό αριστούργημα που δεν χρειάζεται να ξέρεις ρώσικα για να το καταλάβεις. Μια μουσική απεγνωσμένη, σχεδιασμένη με καταπληκτικές μπασογραμμές, κάτι σαν Joy Division με "γυρίσματα" ρώσικης λαϊκής μουσικής. Οι Velikie Oktobri είναι πολύ καλοί μουσικοί και η γνήσια φωνή της Γιάνκας να μιλάει για τη μοναξιά και την αξιοπρέπεια σε έναν κόσμο που διαλύεται σαν χάρτινος πύργος. Και το 1988 αυτή η κασέτα άγγιξε χιλιάδες ζωές έτοιμες να καταρρεύσουν σα χάρτινοι πύργοι.

H κασέτα ξεκινάει με το Mui Po Kolene (Εμείς στα γόνατα): "Εμείς πέφτουμε στα γόνατα στις φωνές σας/ Εσείς ακουμπάτε τα μαλλιά μας/ Αυτοί δίνουν αγκωνιές στις ζωές τους/ Κι εγώ πνίγομαι στους ηττημένους τόπους..."

Τα επόμενα χρόνια μέχρι το θάνατο της, η Γιάνκα έκανε πολλές συναυλίες και συνεργάστηκε και με άλλα συγκροτήματα όπως με τους Grazdanskoy Oboronoy (Πολιτοφυλακή). Εκανε κι άλλες ηχογραφήσεις σε κασέτες μόνη της ή με τα συγκροτήματα. Κάποιες από τις συναυλίες της ηχογραφήθηκαν. Με τους ειλικρινείς στίχους της είχε γίνει η φωνή μιας ολόκληρης γενιάς σε μια χώρα που φαινόταν τότε να μην έχει μέλλον. Την κατηγόρησαν ότι είχε σχέση με ναρκωτικά, αλλά αποδείχτηκε ότι ήταν ψέματα. Παρολο που ήταν ενα συναισθηματικό κορίτσι στα όρια της καταθλιψης, δεν είχε κανένα λόγο να αυτοκτονήσει.

Τελικά άφησε περίπου τριάντα τραγούδια, ένα βιβλίο με ποιήματα και πολλές ασπρόμαυρες φωτογραφίες. Το έγχρωμο φιλμ στα Ανατολικά καθεστώτα προοριζόταν κυρίως για την κυβέρνηση και το Κόμμα και σπάνια έφτανε τους πολίτες. Στην "αγορά" κυκλοφορούσε μόνο ασπρόμαυρο. Έτσι φωτογραφίζονταν με ασπρόμαυρο φιλμ και με ρώσικες μηχανές με καλούς φακούς. Οι φωτογραφίες τυπώνονταν σε ματ χαρτί, καθώς το gloss ήταν επίσης δυσεύρετο. Όσο κι αν φαίνεται σαν αναχρονισμός ή "καταπίεση", τουλάχιστον γλίτωσαν από τις γυαλιστερές κιτς απεικονίσεις των παιδικών πάρτι και της παραλίας. Οι αναμνήσεις των Ρώσων από τη δεκαετία του '80 είναι πιο καλόγουστες.

Μετά το θάνατο της, ο φίλος της Ίγκορ Λέτοβ, ανέλαβε να εκδώσει τα τραγούδια της. Μέχρι το 2001 βρήκε όλες τις καταγεγραμμένες ηχογραφήσεις και τους στίχους της. Κάθε χρόνο, στις 9 Μαΐου, γίνονται συναυλίες στη μνήμη της.

Σε πείσμα των "ιμπεριαλιστών" που έσπερναν την προπαγανδα τους με ροκ μουσική και ντίσκο, η Γιάνκα Ντιαγκίλεβα ήταν περισσότερο ροκ από όλους.

του Μάκη Μακελάρη