Λέγαμε στο κείμενο Punk & Atomic War στην ΕΣΣΔ για την Γιάνκα Ντιαγκίλεβα και την underground μουσική στη Σοβιετική Ένωση το '80, για τις "σπιτικές" ηχογραφήσεις και το μεγάλο δίκτυο από οπαδούς που αντάλλασσαν κασέτες.

Το κινηματογραφικό αντίστοιχο της ίδιας εποχής είναι το σοβιετικό parallel cinema με πρωτεργάτες τους αδερφούς Aleinikov. Ήταν μια κινηματογραφική παραγωγή εκτός του συστήματος των μεγάλων κρατικών στούντιο και με πειραματική διάθεση.

Πρόσφατα ταξιδέψαμε στο Βελιγράδι για να παραβρεθούμε στο φεστιβάλ ντοκιμαντέρ Beldocs -απ' τα μεγαλύτερα της Σερβίας- και είχαμε μια ευχάριστη εκπληξη. Ένας από τους καλεσμένους του φεστιβάλ, ο Ίγκορ, Ρώσος μοντέρ με καταγωγή από το Νοβοσιμπίρσκ, είχε γνωρίσει προσωπικά την Γιάνκα Ντιαγκίλεβα και τους υπόλοιπους της παρέας στη χρυσή εποχή του σοβιετικού πανκ! Έτσι επιφυλασσόμαστε για περισσότερες πληροφορίες και λεπτομέρειες για τη σοβιετική σκηνή και την ανεξάρτητη δημιουργία της εποχής.

Να ξεκαθαρίσουμε κάτι: ο όρος "ανεξάρτητος" στη μουσική και το σινεμά είναι καταρχήν οικονομικός και μετά αισθητικός. Όταν λέμε για παράδειγμα "αμερικάνικος ανεξάρτητος κινηματογράφος" εννοούμε την παραγωγή των ανεξάρτητων εταιριών σε αντίθεση με την παραγωγή των πολυεθνικών. Ανεξάρτητη (indepedent) έίναι η εταιρία αυτή που έχει ένα μόνο αντικείμενο, ενώ οι μεγάλες εταιρίες μαζί με τις θυγατρικές τους δραστηριοποιούνται σε πολλούς τομείς, από ξυριστικές μηχανές μέχρι κινηματογραφικές ταινίες. Θεωρητικά, μια ανεξάρτητη παραγωγή μπορεί να είναι οποιασδήποτε αισθητικής. Μπορεί δηλαδή να είναι μια ταινία εντελώς εμπορική, με όλες τις συνταγές και τα κλισέ του blockbuster και να παραμένει μια ανεξάρτητη παραγωγή.

Το γεγονός ότι το ανεξάρτητο σινεμά μοιράζεται μια παρόμοια αισθητική έχει να κάνει με όσους αποκλείονται ή γυρνούν την πλάτη στο Χόλιγουντ. Επίσης έχει να κάνει και με το κοινό που απευθύνεται. Οι τομείς που συνήθως δραστηριοποιείται το ανεξάρτητο σινεμά είναι οι ταινίες τέχνης και τα b-movies.

Το underground σινεμά βρίσκεται εκτός και της ανεξάρτητης παραγωγής. Βλέποντας το καθαρά οικονομικά, είναι οι ταινίες για τις οποίες δεν κόβεται τιμολόγιο. Το ότι δεν συμμετέχει καμία εταιρία στη διαδικασία της παραγωγής επηρεάζει και την αισθητική, που φαίνεται λίγο "χειροποίητη" (όχι πάντα, αλλά συνήθως).

Στην ΕΣΣΔ, όπως και σε όλους τους τομείς της παραγωγής, έτσι και στο σινεμά, το μονοπώλιο το είχε το κράτος με τα κρατικά στούντιο και τους κρατικούς οργανισμούς, την Μοσφιλμ, την Λένινφιλμ (όπως στη μουσική ήταν η εταιρία Μελόντια). Ο ορισμός του Gleb Aleinikov για το parallel cinema είναι "το σινεμά που παράγεται εκτός του συστήματος της κρατικής κινηματογραφικής παραγωγής και χρηματοδοτείται από τους ίδιους τους κινηματογραφιστές ή από χορηγούς".

Ο ορισμός ταιριάζει περισσότερο στην underground παραγωγή της Δύσης, όμως στις χώρες του Υπαρκτού σοσιαλισμού η δομή ήταν αλλιώς. Το parallel cinema ταιριάζει με το "ανεξάρτητο", αφού στην ΕΣΣΔ δεν έχουμε μικρή ιδιοκτησία και φυσικά δεν μπορεί να υπάρξει "ανεξάρτητη" παραγωγή κατά τα δυτικά πρότυπα.

Ανεξάρτητο ή αντεργκράουντ, το parallel ήταν ένα πολύ σημαντικό ρεύμα στο σοβιετικό σινεμά που απόκτησε πολλούς οπαδούς στα τελευταία χρόνια της ΕΣΣΔ, όταν το καθεστώς εκφυλιζόταν. Είναι λίγο δύσκολο να καταλάβουμε τα συναισθήματα του κόσμου εκείνης της εποχής στη Ρωσία που βλέπαν μια αυτοκρατορία να γκρεμίζεται. Είναι η ίδια εποχή που η Γιάνκα τραγουδούσε τους πεσιμιστικούς στίχους της.

Το κύριο θέμα των ταινιών αυτών είναι η αποδόμηση των συμβόλων, της προπαγάνδας και της μυθολογίας του Υπαρκτού Σοσιαλισμού. Οι κινηματογραφιστές πειραματίζονταν με το επίσημο υλικό. Για παράδειγμα, έπαιρναν σκηνές από τα προπαγανδιστικά επίκαιρα και αντικαθιστούσαν τη φωνή του σπήκερ με διάφορες μουσικές. Αμέσως οι στερεότυπες εικόνες μεταμορφώνονταν σε κάτι άλλο.

Μια κλασική ταινία του είδους είναι το Traktora (Τα τρακτέρ) των Igor και Gleb Aleinikov του 1987. Η εικόνα είναι από ένα κρατικό ντοκιμαντέρ που εκθειάζει τις αρετες του τρακτέρ και τη συμβολή στην αγροτική οικονομία. Το παράλληλο σπηκάζ, δημιούργημα των Aleneikov, ενώ ξεκινάει με το σχολιασμό του τρακτέρ καταλήγει σε προσωπικές αναζητήσεις.

Από τις πιο ενδιαφέρουσες προσωπικότητες του κινήματος είναι ο Eygeny Ufit, που ονόμαζε την τέχνη του Νεκρορεαλσμό, υπονοώντας το θάνατο του σοβιετικού σινεμά. Τα υλικά του ήταν ληγμένα φιλμ που τα μόνταρε εντελώς "τσαπατσούλικα". Ο δε Oleg Kotelnikov έφτιαχνε κινούμενα σχέδια χωρίς κινηματογράφηση, αλλά ζωγραφίζοντας κατευθείαν πάνω στο φιλμ.

Μια μέρα η αστυνομία συνέλαβε τον Evgeny Ufit όταν κινηματογραφούσε κάτι σκουπιδοτενεκέδες. Τον κράτησαν στο αστυνομικό τμήμα μια βδομάδα περίπου, μέχρι δηλαδή να εμφανίσει το εργαστήριο το "ύποπτο" φιλμ που είχε τραβήξει. Αφού το είδαν τον άφησαν ελεύθερο με την εντολή να "μην τον ξαναδούν να κάτι τέτοιο". Με την εντελώς πειραματική αισθητική που έχουν οι ταινίες του, μάλλον τον πέρασαν για τρελό.

Ο τρόπος που είχαν οι κινηματογραφιστές του parallel cinema ήταν να παίρνουν την προπαγανδιστική τέχνη του καθεστώτος, να την αποδομούν με διάθεση να την ξεφτιλίσουν. Δεν είναι ο τρόπος των "σατιρικών" εκπομπών της τηλεόρασης σήμερα που εμπεδώνουν καλύτερα τα σύμβολα της προπαγάνδας, αλλά με ευθύ τρόπο και καθόλου ευχάριστο στο θεατή. Ο σκοπός του Parallel cinema ήταν να υποχρεώσει το θεατή να  καταλάβει ότι έτρωγε "κουτόχορτο".

Οι Igor και Gleb Aleinikov, Evgeny Ufit, Pyotr Pospelov, Boris Yukhananov, Sergei Bugayev, Yevgeny Kondratiev, ξεκίνησαν να γυρίζουν μόνοι τους φιλμάκια (κυρίως 16 χιλ.) από τις αρχές του '80 και από το 1984 κάνουν ιδιωτικές προβολές σε σπίτια φίλων. Οι προβολές γίνονται γνωστές από στόμα σε στόμα. Προκαλούν αίσθηση γιατί διέφεραν από τις υπόλοιπες ερασιτεχνικές προβολές. Είχαν κάτι να πουν, εξέφραζαν άποψη. Μέχρι τότε οι κινηματογραφιστές αυτοί δεν γνωρίζονταν μεταξύ τους. Θα τους φέρει σε επαφή το ίδιο το κοινό τους!

Το 1985 ο Igor Aleneikov βγάζει το εφημεριδάκι Cine Fantom που ήταν χειρόγραφο και κυκλοφορούσε σε φωτοτυπίες. Εκεί τα μέλη του παραλελ έγραφαν τις απόψεις τους για το σινεμά και την κίνηση τους. Την επόμενη χρονιά, αυτός ο κύκλος του φανζιν υιοθετεί το όνομα "parallel cinema". Σύμφωνα με τα κείμενα τους, η αισθητική και οι ιδέες τους προέρχονται από την αβάν γκαρντ του '20 και το πειραματικό σινεμά του '60.

Το 1987 διοργανώνουν ένα φεστιβάλ και η φήμη του ξεπερνά τα σύνορα της ΕΣΣΔ.

Τη δεκαετία του 90 υπάρχουν δυο σημαντικές ημερομηνιες. Το Μάρτη του 1994 ο Igor aleinikov σκοτώνεται σε αεροπορικό δυστύχημα. Αυτό είναι και το τέλος του σοβιετικού παράλληλου σινεμά. Στο μεταξύ, με την αλλαγή του καθεστώτος είχε πάψει το κρατικό μονοπώλιο στο σινεμά και οι κινηματογραφιστλες του parallel cinema συμμετείχαν στην κινηματογραφική παραγωγή της χώρας με μικρού και μεγάλου μήκους ταινίες, αν και εξακολουθούσαν να θεωρούνται "underground". Η ατμόσφαιρα παρακμής φυσικά δεν τελειώνει με το νέο καθεστώς. Ο θάνατος του Igor Aleinikov σφραγίζει την πρώτη αυθεντική περίοδο του parallel cinema.

Το Νοέμβρη του 1995, ο αδερφός του Igor, ο Gleb (και οι δύο ήταν διπλωματούχοι του Πολυτεχνείου) ιδρύει τη λέσχη Cine Fantom με σκοπό να προωθήσει το πειραματικό φιλμ και βίντεο και να ενθαρρύνει νέους καλλιτέχνες να ασχοληθούν με αυτό. Αρχικά η λέσχη στεγαζόταν στο Μουσείο κινηματογράφου της Μόσχας, έπειτα στο σινεμά Fitil. Αυτή είναι η αφετηρία της δεύτερης φάσης του parallel cinema, σαν το κύριο ρευμα του ρωσικού πειραματικού κινηματογράφου, πιο κοντά στο ευρωπαϊκό αντίστοιχο. Συγχρόνως αποκτά πολλούς οπαδούς και μέλη με συμμετοχές σε μεγάλα φεστιβάλ.

Το 2002 ο Gleb Aleinikov πρωταγωνιστει στην βιντεοταινία "Ivan Durak" (Ο χαζούλης Ιβαν δηλαδή- λαϊκός ήρωας στην Ρωσία, κάτι σαν τον Τοτό) του Sergei Koryagin. Μια παραξενη και γκροτέσκα κωμωδία της Cine Fantom και η μόνη ταινία της Λέσχης που έτυχε διανομής και κυκλοφόρησε κανονικά σε dvd.

Η καλλιτεχνική δημιουργία στην ΕΣΣΔ κρύβει πολλές ευχάριστες εκπλήξεις και θαυμάσιες ιστορίες. Σίγουρα θα επανέλθουμε.

του Μάκη Μακελάρη