Η μεγάλη πλειοψηφία των πολιτών του "Υπαρκτού Σοσιαλισμού" κατοικούσε στις προκάτ πολυκατοικίες, δηλαδή τα μπλοκ. Τα διαμερίσματα στα μπλοκ ήταν ίδια, πανομοιότυπα.

Εκτός από την διαρρύθμιση οι ομοιότητες έφταναν μέχρι τις λεπτομέρειες. Για παράδειγμα, εκατομμύρια πολίτες είχαν στα σπίτια τους τα ίδια ακριβώς κουφώματα.

Σ' αυτό το θέμα βασίζεται η ταινία Ironiya Sudby, δηλαδή Η Ειρωνεία της Μοίρας, του Eldar Ryazanov.

Αν εξαιρέσεις το εφιαλτικό του πράγματος, το θέμα έχει προεκτάσεις, κοινωνικές και σημειολογικές.

Αφού όλοι έχουν το ίδιο σπίτι τότε ο ανταγωνισμός και η φυσική διάθεση και επιθυμία του ανθρώπου να ξεχωρίζει μεταφερόταν σε άλλα πράγματα. Όπως για παράδειγμα, στη μελέτη, στον αθλητισμό ή στον πολιτισμό. Ένα παιδί βάζει τα δυνατά του να πάρει τους καλύτερους βαθμούς στο σχολείο. Ένας νέος εξαντλείται στην προπόνηση για να πετύχει νέο ρεκόρ. Ένας εργαζόμενος τον ελεύθερο του χρόνο αφοσιώνεται σε κάποια τέχνη...

Το γεγονός ότι όλοι μοιράζονταν ένα σπίτι-καρμπόν είχε και συνέπειες στην ψυχολογία. Σε συνδυασμό με την "κοινοβιακή" ζωή των παιδικών σταθμών, των ολοήμερων σχολείων, των πολλών κοινόχρηστων χώρων,αμβλύνονταν οι ντροπές. Στις συνέπειες ήταν μια πολύ χαρακτηριστική λεπτομέρεια: δεν έβαζαν κουρτίνες στα παράθυρα.

Υπάρχει φυσικά και η κωμική πλευρά αφού πρέπει να γίνονταν πολλές παρεξηγήσεις στην καθημερινότητα. Ο έμπειρος σοβιετικός σκηνοθέτης Ryazanov το κατάλαβε και έγραψε ένα θεατρικό έργο που αργότερα 'εγινε η ταινία Ironiya sudby, ili S legkim parom! (Ειρωνεία της Μοίρας ή Καλό μπάνιο!) του 1975

Η υπόθεση της ταινίας έχει ως εξής:

Ο Ζένια και οι φίλοι του έχουν ένα έθιμο. Κάθε χρόνο, την παραμονή της πρωτοχρονιάς, παιρνουν το μπάνιο τους στα δημόσια λουτρά λίγες ώρες πριν μπει ο καινουργιος χρόνος.

Το βράδυ της πρωτοχρονιάς που παρακολουθούμε ο Ζένια περιμένει την Γκάλια για να κάνουνε πρωτοχρονιά μαζί και παρεμπιπτόντως να την ζητήσει σε γάμο. Οι πλακατζήδες και δεινοί πότες φίλοι του μεθάνε τον αμαθή στο ποτό Ζένια. Ύστερα από μια παρεξήγηση και χωρίς να καταλάβει τίποτα βρίσκεται στο αεροπλάνο για το... Λένινγκραντ!

Ζαλισμένος ακόμα από το ποτό κατεβαίνει στο αεροδρόμιο της Πετρούπολης, μπαίνει στο ταξί και δίνει την διεύθυνση του. Επειδή όμως οι ομοιότητες δεν περιορίζονταν στις πολυκατοικίες αλλά και στην πολεοδομία, υπάρχει και εδώ η ίδια οδός, ο ίδιος αριθμός ακόμα, σε ένα μπλοκ που μοιάζει φυσικά με το δικό του. Μπαίνει στο ασανσέρ -του ίδιου εργοστασίου όλα- φτάνει σε ένα διαμέρισμα που έχει τον ίδιο αριθμό με τον δικό του, ανοίγει με το κλειδί του την κλειδαριά -του ίδιου εργοστασίου όλες- και μπαίνει σε ένα διαμέρισμα ολόιδιο με το δικό του. Μέσα στη ζάλη του από το ποτό δεν αντιλαμβάνεται ότι τα έπιπλα (παρόμοια εξάλλου) είναι τοποθετημένα λίγο διαφορετικά.

Και πέφτει για ύπνο.

Σε λίγο μπαίνει η ιδιοκτήτρια, η Νάντια, η οποία κι αυτή περιμένει τον καλό της για να περάσουν μαζί την αλλαγή του χρόνου και ενδεχομένως να της κάνει και την "μεγάλη πρόταση". Κι έτσι συναντάει τον Ζένια στο σπίτι της.

Όχι,όχι, δεν τον πέρασε για τον αρραβωνιαστικό της. Το ότι τα σπίτια και οι πόλεις μοιάζαν σαν αντίγραφα δεν σημαίνει ότι έμοιαζαν και οι άνθρωποι!

Εκεί ξεκινάνε μια σειρά από αστείες καταστάσεις για να καταλήξει η ταινία σε μια συγκινητική ιστορία αγάπης.

Η ταινία ήταν μια τεράστια επιτυχία όχι μόνο στην ΕΣΣΔ αλλά και σε ολόκληρο το "ανατολικό μπλόκ", όπως και πολλές από τις ταινίες του Ryazanov. Ένα must για την παραμονή πρωτοχρονιάς στην τηλεόραση. Εκατομμύρια μάτια δάκρυσαν για την "ειρωνεία της μοίρας" που έκανε να συναντηθούν ο Ζένια με τη Νάντια, που στην πραγματικότητα δεν ήταν θέμα της μοίρας αλλά μια σύμπτωση η οποία σε έναν κόσμο όπου τα περισσότερα πράγματα γύρω σου είναι όμοια είναι πολύ πιθανή. Ο τίτλος της ταινίας είναι λίγο ειρωνικός, και η "ειρωνεία της μοίρας" είναι παραπλανητική.

Ο Eldar Ryazanov (1927-) ήταν ο αγαπημένος σκηνοθέτης του μετασταλινικού σοβιετικού καθεστώτος. Αν και ελάχιστα ασχολήθηκε με πολιτικά θέματα και δεν γύρισε καθαρά προπαγανδιστικές ταινίες, τα θέματα του ήταν τα απλά και καθημερινά, ιστορίες αγάπης, θετικοί ήρωες, ευχάριστες αισθηματικές κομεντί είτε εντελώς ανώδυνες για το σύστημα είτε κριτικάροντας τα τετριμμένα. Κανείς δεν αποκαλείται "σύντροφος" στις ταινίες του, ούτε αναφέρεται πουθενά κάποιο κομμουνιστικό καθεστώς. Όμως υπάρχει παντού. Είναι η αφορμή για όλα.

Πολυβραβευμένος, εμπορικός, δημοφιλής, ακαδημαϊκός αλλά και πολύ σοβαρός σκηνοθέτης στο θέατρο, την τηλεόραση και το σινεμά. Θα μπορούσε να είναι το αντίστοιχο ενός Billy Wilder, από την άλλη πλευρά του "παραπετάσματος". Ή για να πάρουμε ένα ελληνικό αντίστοιχο, ένας... Σακελλάριος.

Το αστέρι του Ryazanov σβήνει με την αλλαγή του καθεστώτος, αν και συνέχισε να κάνει ταινίες. Οι μεγάλες  του επιτυχίες ήταν το Office Romance του '77, το "Γκαράζ" του 79 και το υπέροχο "Σταθμός για δύο" όπου σε δεύτερο ρόλο έπαιζε ο Νικίτα Μιχαλκόφ (Ο Μιχαλκόφ είναι πιο γνωστός στη Δύση σαν σκηνοθέτης, στις ανατολικές χώρες όμως ήταν πρώτα αγαπημένος ηθοποιός).

Η "Ειρωνία της μοίρας" ανέδειξε και την Πολωνή ηθοποιό Barbara Brylska -στο ρόλο της Νάντιας- και τότε ξεκίνησε η διεθνής της καριέρα, αν και μέσα στα πλαίσια της Ανατολικής Ευρώπης. Το 1966 είχε κάνει επιτυχία σαν γυναίκα του Φαραω σε μια πολωνική υπερπαραγωγή. Όμορφη, εκφραστική, μοιραία και αποφασιστική, θα μπορούσε να είναι το "σοβιετικό αντίστοιχο" μιας Μπάρμπαρας Στάνγουικ.

Τον Ζένια υποδύεται ο Αντρέι Μιάγκοφ που έπαιξε και σε άλλες ταινίες του Ριαζάνοφ.

Από τη δεκαετία του '70 οι ιστορικές και πολεμικές ταινίες στην ΕΣΣΔ μειώθηκαν και η επίσημη κινηματογραφία ασχολείται με πιο "καθημερινά" θέματα εμφανίζοντας έναν τρόπο ζωής που έχει πια καθιερωθεί. Το ίδιο εξάλλου έκανε (και κάνει) το Χόλυγουντ.

Αυτή η "εμπορική" περίοδος του σοβιετικού σινεμά είναι άγνωστη, έχει όμως ταινίες-διαμάντια. Όχι μόνο δεν υπολείπονται από τις Χολιγουντιανές αντίστοιχες αλλά έχουν και εξαιρετικές σκηνοθεσίες.

Το Zavtra byla voyna (δηλαδή Αύριο ήταν ο Πόλεμος) είναι η πρώτη σοβιετική ταινία των κρατικών στούντιο που έκανε ανοιχτά κριτική στον τρόπο ζωής στην ΕΣΣΔ. Το 1987.

Το 2007 κυκλοφόρησε η "Ειρωνεία" νούμερο δύο με τη φιλοδοξία να "σπάσει ταμεία" στη Ρωσία.

του Μάκη Μακελάρη