Η μπροσούρα "AMERICAN NIGHTMARE: Essays on the Horror Film" που κυκλοφόρησε στα τέλη του '70 παρουσίαζε μια καινούργια ριζοσπαστική άποψη για τις ταινίες τρόμου και εγκαινίαζε την πλούσια φιλολογία που ακολούθησε. Ήταν ένα συλλογικό έργο με επικεφαλής τον Robin Wood που "διάβαζε" το είδος με μαρξιστική και φροϋδική γλώσσα.

Μεταξύ άλλων, κατέφευγε στα όνειρα και τους εφιάλτες και εξηγούσε την επέλαση των Ζόμπι σαν ανάμνηση της εξέγερσης των σκλάβων.

Ο Robin Wood συνοψίζει την πολιτική των ταινιών τρόμου στην πολύ απλή φράση "Η Κανονικότητα απειλείται από το Τέρας". Κατευθείαν γεννιούνται τρία βασικά ερωτήματα. Τι είναι κανονικό (normal) και συνεπώς τι προβάλλει η ταινία ως κανονικό, τι είναι ή ποιο είναι το Τέρας και ποια είναι η σχέση μεταξύ τους. Για το αμερικάνικο κατεστημένο και στην συνείδηση του "μέσου Αμερικανού" το Τέρας δεν μπορεί παρά να απειλεί τις αρχές και τις αξίες του "ελεύθερου κόσμου". Το σκοτάδι απειλεί το φως. Μερικά ενδιαφέροντα συμπεράσματα θα δώσει στον Wood η "Νύχτα των Ζωντανών Νερών" του Τζωρτζ Ρομέρο (ταινία του '68, απ΄ τις πιο άρτιες του είδους, σχεδόν υποδειγματική) με τα εξόχως πολιτικά ζόμπι του.

Ζόμπι υπάρχουν στην πραγματικότητα, ή τουλάχιστον υπήρχαν μέχρι τον Δεύτερο Παγκόσμιο πόλεμο. Σήμερα ενδεχομένως να εμφανίζονται σε απομακρυσμένες περιοχές ή κλειστές κοινότητες. Είναι λειτουργικά πρόσωπα, χαρακτήρες, στις τελετές της θρησκείας vodou, δηλαδή της επίσημης θρησκείας της Αϊτής, όπως την μετέφεραν οι Αφρικανοί σκλάβοι στις Δυτικές Ινδίες. Στα πλαίσια της θρησκευτικής τελετής, ο ιερέας "ξυπνάει" τα zombi από το θάνατο και τα καθοδηγεί. Αυτά τα περίεργα πλάσματα, οι ζωντανοί νεκροί,  χαρακτηρίζονται από τις αργές κινήσεις, τη χαμηλή νοημοσύνη και την έλλειψη δικής τους βούλησης. Στην πραγματικότητα τα zombi ήταν πιστοί, μέλη της θρησκευτικής κοινότητας, που δοκίμαζαν βαριά ναρκωτικά και ο ιερέας τους επανέφερε από την κωματώδη κατάσταση. Συνεπώς το όλο σκηνικό συμβόλιζε την επερχόμενη Ανάσταση νεκρών, κοινή πεποίθηση σε πολλές θρησκείες.

Αυτή η εξήγηση φαίνεται ότι ήταν ένα από τα μυστικά του Ιερέα και η κρυφή δύναμη της κοινότητας. Τα ζόμπι θα παίξουν τον ιστορικό τους ρόλο στην εξέγερση κατά των Γάλλων αποικιοκρατών το 1791. Τις νύχτες το εξεγερμένο πλήθος τελούσε το vodou στα πυκνά δάση κι έπειτα ξεχυνόταν κατά του γαλλικού στρατού, με τα ζόμπι ή χωρίς. Ο αγώνας ήταν σκληρός και αιματηρός. Οι Αϊτινοί τα έβαλαν ακόμα και με το στρατό του Ναπολέοντα. Τελικά κέρδισαν την Ανεξαρτησία τους το 1804.

Η Δημοκρατία της Αϊτής χαιρέτισε την Ελληνική Επανάσταση το 1821 και ήταν η πρώτη χώρα στον κόσμο που αναγνώρισε το νεοσύστατο Ελληνικό Κράτος.

Έναν αιώνα αργότερα τα ζόμπι ξαναχτυπούν. Το 1915, κατά τη διάρκεια του Πρώτου Παγκοσμίου πολέμου, οι ΗΠΑ καταλαμβάνουν την Αϊτή. Οι περήφανοι Αϊτινοί επαναστατούν άλλη μια φορά για να ζητήσουν την ελευθερία τους. Αυτή τη φορά χρησιμοποιούν καινούργια τακτική. Εκτός από τις μαζικές συγκεντρώσεις, παρενοχλούν ατομικά τους Αμερικάνους στρατιώτες με ξόρκια vodou και επισκέπτονταν αργά τη νύχτα τα σπίτια των αποικιοκρατών μαζί με τα ζόμπι! Κοινώς, τους έκαναν βουντού! Οι Αμερικάνοι πήραν τέτοια τρομάρα που... εγκατέλειψαν από μόνοι τους την Αϊτή το 1939.

Οι Αιτινοί έχουν μια ιδιαίτερη σχέση με τους νεκρούς τους που είναι απόρροια της θρησκείας και της κουλτούρας τους. Πέρσι διαβάσαμε την είδηση “Εξαγριωμένοι Αϊτινοί έστησαν οδοφράγματα χρησιμοποιώντας πτώματα στην πρωτεύουσα Πορτ-ο-Πρενς, διαμαρτυρόμενοι για την καθυστέρηση στην παροχή βοήθειας μετά τον καταστροφικό σεισμό που έπληξε τη χώρα."

Χαρακτηριστικό της τρομάρας των Αμερικανών είναι όλη η παραφιλολογία σχετικά με τα ζόμπι και το βουντού. Αμερικάνοι στρατιώτες που υπηρέτησαν στην Αϊτή αφηγούνταν τα όσα φοβερά και εξωπραγματικά έζησαν κατά την παραμονή τους στο νησί. Έτσι το vodou, η θρησκεία των Αιτινών με την αφρικανική καταγωγή, έγινε voodoo, και τα zombi έγιναν zombies. Φυσικά στη φαντασία των πουριτανών Αγγλοσαξόνων με τα ρατσιστικά αισθήματα (την ίδια εποχή δρούσε η Κου-Κλουξ-Κλαν) όλα συνδέθηκαν με μαγείες και διάφορα άλλα "πράματα του σατανά".

Αμέσως οι αφηγήσεις έδωσαν τροφή σε συγγραφείς και επιφυλλιδογράφους. Τα λαϊκά αναγνώσματα για την "κολασμένη" Αϊτή όπου δρουν οι "ζωντανοί νεκροί" έκαναν θραύση. Οι θρύλοι αυτοί δεν άργησαν να περάσουν και στο σινεμά.

Η ταινία τρόμου σαν ιδιαίτερο κινηματογραφικό είδος ξεκινά το 1931 με τον "Δράκουλα", την ταινία που πρωταγωνιστούσε ο Bela Lugosi. Είχε τέτοια επιτυχία που τα αμερικάνικα στούντιο άρχισαν να γυρνάνε τη μια ταινία horror μετά την άλλη. Την ίδια χρονιά ακόμα μεγαλήτερη επιτυχία έκανε και ο "Φρανκενστάιν" με πρωταγωνιστή τον Boris Karloff, τον ανταγωνιστή του Λουγκόζι. Την υπόλοιπη δεκαετία η ταινία τρόμου έγινε αναγνωρίσιμο κινηματογραφικό είδος.

Υπάρχουν ταινίες τρόμου πριν το 1931, κυρίως μεταφορές γνωστών μύθων, λογοτεχνικών ή μη. Αρκετές ενδιαφέρουσες, όπως μεταφορές ιστοριών του Πόε από τον Γκρίφιθ, άλλα και γερμανικά ή σκανδιναβικά αριστουργήματα όπως η "Μούμια" του Λιούμπιτς (1918), ο "Νοσφεράτου" του Μούρναου και το Phantom Carriage του Sjostrom (1921).

Οι ιστορίες του Πόε, η Μούμια και όλοι οι κλασικοί μύθοι ξαναγυρίστηκαν μετά το 1931. Αυτή τη δεκαετία εκτός από το πλήθος των παρόμοιων ταινιών έχουμε το μεγάλο ενδιαφέρον του κοινού, συγκεκριμένα πιο λαϊκού κοινού, συνταγές, αγαπημένους ήρωες και ηθοποιούς και κοινά χαρακτηριστικά που κάνουν την ταινία τρόμου ξεχωριστό κινηματογραφικό είδος.

Η χρυσή εποχή της ταινίας τρόμου συμπίπτει με την οικονομική κρίση. Όχι τυχαία. Ο Robin Wood και πολλοί άλλοι θεωρητικοί προσπάθησαν να το εξηγήσουν πατώντας στις θέσεις του Φρόιντ για τους Εφιάλτες, την ανωμαλία ή "την δυσλειτουργία στο μηχανισμό των ονείρων". Κατά τον Φρόιντ, βλέποντας εφιάλτες μετονομάζουμε παλιότερα τραύματα και μ' αυτό τον τρόπο ο εγκέφαλος μας προστατεύει από αυτά. Εντοπίζοντας την πρώτη ύλη των ταινιών τρόμου στους εφιάλτες, δεν είναι άστοχο να δεχτούμε ότι την εποχή που "οι χειρότεροι εφιάλτες γίνονται πραγματικότητα" οι ταινίες τρόμου μας προστατεύουν από την παραφροσύνη. Η ταινία τελειώνει, τα φώτα ανάβουν, και η λύτρωση έρχεται με το "ξύπνημα" από τη σκοτεινή αίθουσα. Στο ίδιο πνεύμα ο Robin Wood κάνει διάκριση ανάμεσα στη "φυγή από την πραγματικότητα" που προσφέρει μια κινηματογραφική ταινία σε φυγή από (χαρακτηριστικό μιας ρομαντικής ταινίας) και σε φυγή για.

Η ταινία τρόμου γνώρισε μια δεύτερη χρυσή εποχή τη δεκαετία του '50. (Το πρώτο μεταπολεμικό κοινό μετά το '44 προτίμησε τα φιλμ νουάρ. Δεν είναι τυχαίο που την ίδια εποχή που έκαναν επιτυχίες οι ταινίες τρόμου εμφανίστηκε και η γκανγκστερική ταινία.) Αυτή τη φορά το μεγάλο κοινό της είναι οι έφηβοι και ο χώρος ήταν τα drive in. Οι αριθμοί λένε πως στις αρχές της δεκαετίας του '50 στην Αμερική τα drive in κόβανε περισσότερα εισιτήρια από τις κανονικές αίθουσες. Τα σαββατοκύριακα οι teenagers με το αμάξι του μπαμπα γέμιζαν τα drive in, ψώνιζαν αναψυκτικά από το μπαρ στη γωνία ή το μηχάνημα και παρακολουθούσαν -όταν παρακολουθούσαν- προχειρογυρισμένες και κλισαρισμένες ταινίες με βαμπίρ ή ζόμπι ή εξωγήινους.

Οι ιδιοκτήτες των drive in απέφευγαν να παίρνουν τα δικαιώματα χολιγουντιανών παραγωγών γιατί τους έρχονταν ακριβές και προτιμούσαν ανεξάρτητες φτηνές παραγωγές. Εξάλλου το κοινό τους δεν ήταν καθόλου εκλεκτικό. Έτσι δημιουργήθηκε ολόκληρη αγορά. Η ζήτηση ήταν μεγάλη. Οι παραγωγοί ήξεραν το κοινό τους και δεν άργησαν να βγάλουν ταινίες με πρωταγωνιστές έφηβους κοτσάροντας κι ένα "teenage" στον τίτλο όπως I Was a Teenage Werewolf , I Was a Teenage Frankenstein, Teenage Zombies κτλ.

Το ερωτικό στοιχείο παίζει βασικό ρόλο στην επιτυχία της ταινίας τρόμου το '50. Οι αυστηροί ηθικοί κώδικες και κανόνες ήταν πιο χαλαροί σ' αυτές τις ταινίες με αποτέλεσμα να έχουν πολλές σκηνές γυμνού.

Τελικά το είδος έφτασε στην αρτιότερη μορφή του στη "Νύχτα των Ζωντανών Νεκρών" (Night of the Living Dead) του Ρομέρο το 1968 και την επόμενη χρονιά κέρδισε και Όσκαρ με το "Μωρό της Ρόζμαρι". Το σίκουελ της “Νύχτας” πάλι από τον Ρομέρο είναι η καλύτερη ταινία με ζόμπι, το Dawn of the Dead (1978)

Τα ζόμπι εμφανίζονται σχεδόν ταυτόχρονα με την ταινία τρόμου. Η πρώτη ταινία με ζόμπι είναι το White Zombie που γυρίστηκε το 1932 με σκηνοθέτη τον Victor Halperin. Κι εδώ πρωταγωνιστεί ο απαράμιλλος Μπέλα Λουγκόζι. Ζόμπι είναι μια νιόπαντρη κοπέλα που πεθαίνει φορώντας το νυφικό της- εξού και το λευκό. Ο Μπέλα Λουγκόζι την ζωντανεύει σαν άλλος Ιερέας Βουντού με καταχθόνιες διαθέσεις.

Τα αδέρφια Halperin δεν είχαν σχέση με τον κινηματογράφο. Βλέποντας όμως την τεράστια επιτυχία των ταινιών τρόμου αποφασίζουν να επενδύσουν στο είδος. Παίρνουν τον Λουγκόζι ο οποίος δέχτηκε να παίξει με μικρή αμοιβή. Ο Λουγκόζι είχε μετανοιώσει που αρνήθηκε τον ρόλο στον Φρανκεστάιν, την άλλη μεγάλη horror επιτυχία, πιστεύοντας ότι η ταινία δεν θα είχε μέλλον. Γι' αυτό δεχόταν να παίξει οποιονδήποτε ρόλο στην υπόλοιπη καριέρα του. Τα αδέρφια έκαναν μια ακόμα πετυχημένη επιλογή. Πήραν για οπερατέρ τον Arthur Martinelli. Τελικά το καλλιτεχνικό αποτέλεσμα της ταινίας ήταν αρκετά καλό με ατού τους υποβλητικούς φωτισμούς του Μαρτινέλι και μερικά τρομακτικά γκρο του Λουγκόζι. Ακόμα καλύτερα πήγαν στο ταμείο. Η ταινία τους κόστισε 190.000 δολάρια και τα κέρδη τους έφτασαν τα 8 εκατομμύρια!! Λέγεται ότι ο Λουγκόζι πήρε 800 δολάρια.

Τα αδέρφια επιστρέφουν στα ζόμπι το 1936 με το  Revolt of the Zombies (Η Ανταρσία των Ζόμπι!). Χωρίς Λουγκόζι και Μαρτινέλλι η ταινία δεν ευστόχησε και κάπου εκεί τελειώνει η καριέρα των Halperin στο σινεμά. Λέγεται ότι η ταινία απέτυχε γιατί δεν υπήρχε ο Λουγκόζι να βοηθήσει στις σκηνοθετικές οδηγίες όπως έκανε στο White Zombie. Αλλά για τον Λουγκόζι λέγονται πολλά, όπως το ότι δεν ήξερε γρι αγγλικά όταν γύριζε τον “Δρακουλα” (ήταν Ουγγροεβραίος μετανάστης) και μάθαινε τις ατάκες τους παπαγαλία. Όλη η ζωή του είναι ένας θρύλος, κάπου ανάμεσα στο μύθο και την πραγματικότητα.

Την ίδια χρονιά με το Revolt of the Zombies εμφανίζεται με ταινία ζόμπι ο Boris Karloff. Είναι το The Walking Dead με σκηνοθέτη τον ήδη έμπειρο Michael Curtiz, τον κατοπινό σκηνοθέτη της Καζαμπλάνκας, του Ρομπέν των Δασών, των Λευκών Χριστουγέννων και του Breaking Point! Η ταινία είναι καλογυρισμένη, κλασική της δεκαετίας του '30, δράμα με ζόμπι που είναι πολύ ανθρώπινο, σχεδόν δεν είναι ζόμπι. Εδώ βλέπουμε για πρώτη φορά ζόμπι να σκοτώνεται με σφαίρα στον αυχένα, η "αχίλλειος πτέρνα" των ζόμπι, που θα χρησιμοποιήσει και ο Ρομέρο. 

Ενδιαφέρον έχει που τη διάρκεια του πολέμου τα ζόμπι εμφανίζονται σε κωμωδίες. Το Ghost Breakers (1940) με τον Bob Hope είναι η πρώτη ζόμπι-κωμωδία και ακολουθούν κι άλλες. Χαρακτηριστικός διάλογος: “Τα βλέπεις να περιφέρονται στα τυφλά, με νεκρά μάτια, υπακούοντας σε εντολές, μη ξέροντας τι κάνουν, ούτε να νοιάζονται” και η απάντηση του Bob Hope: “Εννοείς τους Δημοκρατικούς;”

Οι κωμωδίες με ζόμπι, και γενικά οι κωμωδίες τρόμου, επιστρέφουν μετά το 2000, πιο συγκεκριμένα μετά την 11/9. O Hallenbeck λέει είναι η προσπάθεια να γελάσουμε με τους Εφιάλτες μας. Αλλά αυτό φανερώνει μια ψυχολογική κατάσταση που επιδεινώνεται. Από το κραχ, τον Παγκόσμιο πόλεμο μέχρι τη Νέα Τάξη και τον πόλεμο της τρομοκρατίας το τραυματικό άγχος του μέσου ανθρώπου μεγαλώνει. Οι Εφιάλτες του αποκαλύπτονται κάθε φορά με νέο τρόπο και ψάχνει πιο δραστικούς τρόπους απώθησης.  Είναι σίγουρο ότι η κρίση χρέους θα φέρει άλλα ζόμπι. Ίσως να είναι το 3D με την καθολική φυγή από την πραγματικότητα. Για την ώρα μαζί με την κωμωδία επικρατεί η ειρωνεία. Η αύξηση του ενδιαφέροντος για τις παλιές cult ταινίες με ζόμπι και η ειρωνική διάθεση προς αυτές φανερώνει τη συμπάθεια του κοινού προς τα ζόμπι. Οι όροι έχουν αντιστραφεί. Όταν στο κλασικό μοτίβο της ταινίας τρόμου τα ζόμπι επιτίθενται με κανιβαλικές διαθέσεις στην τυπική μικροαστική οικογένεια και διασκεδάζεις με το γεγονός, η κατάσταση θυμίζει περισσότερο... Αϊτή.

Τα ζομπι στο σινεμά υπάρχουν σε πολλές μορφές και ποικιλίες. Τις πρώτες δεκαετίες το σκηνικό βρισκόταν συνήθως σε κάποια εξωτική χώρα (Κούβα, Ινδονησία, Σιγκαπούρη...). Αργότερα η δράση μεταφέρεται κυρίως στις μητροπόλεις. Στο Sugar Hill (1974) τα ζόμπι είναι λευκά και οι ήρωες μαύροι. Στο Shanks πρωταγωνιστεί ο Μαρσέλ Μαρσώ. Ποπ χορευτικά ζόμπι εμφανίζονται στο Thriller του Michael Jackson. Έχουμε καράτε ζόμπι. Τα ισπανικά ζόμπι του Paul Naschy. Γουέστερν ζόμπι. Εξωγήινα ζόμπι.

Όλοι συμφωνούν ότι η καλύτερη ζόμπι ταινία είναι το Dawn of the Dead του George Romero. Είναι η συνέχεια της “Νύχτας των ζωντανών Νεκρών”. Όλη η Αμερική έχει καταληφθεί από τα ζόμπι. Δυο δημοσιογράφοι και δυο κομάντο της αστυνομίας κλείνονται σε ένα πολυκατάστημα όπου τους πολιορκούν τα ζόμπι. Ο Ρομέρο έχει απίστευτο ταλέντο να δημιουργεί ένταση με σταθερά και περιεκτικά πλάνα. Οι σημειολογικές αναφορές είναι καταιγιστικές σε όλη την ταινία, σχεδόν σε κάθε πλάνο! Οι ήρωες χαίρονται τα δωρεάν και άφθονα καταναλωτικά προϊόντα. Τα ζόμπι τα απαξιώνουν, ακόμα τα βεβηλώνουν σε κάθε ευκαιρία. Η τηλεόραση μεταδίδει έναν διανοούμενο που φλυαρεί άσκοπα. Οι καλύτερες σκηνές είναι όταν τα ζόμπι αφοπλίζουν του ήρωες και τα κρατάνε τα όπλα. Σε καμιά άλλη ταινία τα τουφέκια και τα πιστόλια δεν ξεφτιλίστηκαν τόσο πολύ!

του Μάκη Μακελάρη

σχετικά
American Nightmare: Essays on the horror film, Robin Wood και άλλοι
Horror Film and Psychoanalysis. Freud's Worst NightmaresSteven, Jay Schneider
Zombie Movies:The Ultimate Guide, Glenn Kay
Comedy-Horror Films: A chronological Guide 1918-2008, Bruce Hallenbeck