Στον Αναλυτικό Πίνακα Κερατώματος που κατάρτισε ο Σαρλ Φουριέ (1772-1837), Γάλλος ουτοπιστής, ιδεολογικά συγγενής του Προυντόν, παραθέτει και αναλύει με αριστοτελικό τρόπο 76 είδη κερατώματος και τους αντίστοιχους τύπους των Κερατάδων. Μερικοί ενδεικτικοί τίτλοι: "Επίδοξος Κερατάς", "Απασχολημένος Κερατάς", "Βολικός Κερατάς" κτλ
Το κείμενο φαίνεται πως είναι το καταστάλαγμα πολλών μελετών πάνω στην ανθρώπινη φύση, όπως εκείνη έχει διαστραφεί από τον πολιτισμό, την έννοια της οικογένειας, την ηθική που επιβάλλει το συμφέρον.

Ο πίνακας πράγματι καλύπτει όλες τις περιπτώσεις και είναι διαχρονικός. Ελάχιστα πράματα έχουν αλλάξει από τον 19ο αιώνα. Τουλάχιστον στον τομέα που αφορά την ανθρώπινη φύση πέρα από τεχνολογικές αλλαγές, μόδες και συνήθειες. Χαρακτηριστικό είναι ότι γράφει μόνο για άντρες κερατάδες.

Μια ολλανδική ταινία με τίτλο Zusje, δηλαδή "αδελφούλα", προσθέτει στον κατάλογο έναν ακόμα τύπο κερατώματος που δε θα μπορούσε να φανταστεί ο Φουριέ αφού στην εποχή του ο κινηματογράφος δεν είχε ακόμη εφευρεθεί. Θα το ονομάσουμε αδόκιμα "το μονταρισμένο κεράτωμα".

Η ταινία του Robert Jan Westdjik, παραγωγής 1995, με τον τρόπο που είναι γυρισμένη προσφέρει συνεχείς σκέψεις και συνειρμούς πάνω στη σχέση του κινηματογράφου με την πραγματικότητα, την αντικειμενικότητα του κινηματογραφημένου ντοκουμέντου, το μοντάζ και τη γλώσσα του κινηματογράφου.

Η ιστορία είναι απλή αν και κρύβει σκοπέλους. Ο Μάρτιν έχει εμμονή με την κάμερα του. Ζει βλέποντας τον κόσμο μέσα από τον φακό και βιντεοσκοπώντας. Ας πούμε ότι το βιζέρ το έχει ανάγει σε μονόκλ. Έπειτα έχει τη συνήθεια να μοντάρει το υλικό του και να φτιάχνει μικρά ντοκιμαντέρ της καθημερινότητας του.

Στην ταινία κινηματογραφεί την αδερφή του, την Νταάντιε, όπως λέει "την κάνει ταινία", για την οποία υποβόσκει κάποιο ερωτικό πάθος και υπονοείται κάποιο παιδικό τραύμα (εδώ βρίσκονται οι σκόπελοι). Το αρχικά χαριτωμένο και αστείο στοιχειο της διαρκούς κινηματογράφησης μετατρέπεται σε κυριαρχία πάνω στη ζωή της.

Ολόκληρη η ταινία είναι δοσμένη από το υποκειμενικό του Μάρτιν. Μόνο προς το τέλος, όταν ο ήρωας χάνει το έλεγχο της κατάστασης, ηττάται, τότε χάνουμε το βλέμμα του, αλλά και πάλι περνάμε στα υποκειμενικά των άλλων ηρώων που πιάνουν κι αυτοί τις βιντεοκάμερες. Βασικά στην ταινία δεν υπάρχει πουθενά πλάνο με την ακαδημαϊκή έννοια.

Τη δεκαετία του '90 ξεκίνησε το ενδιαφέρον των κινηματογραφιστών για το υποκειμενικό πλάνο, χαρίζοντας το ρόλο του οπερατέρ στον κεντρικό ήρωα. Μάλιστα κατέληξε να γίνει μόδα. Η μόδα πρόσταζε η ταινία να έχει και μερικά πλάνα του ήρωα από την βιντεοκάμερα του. Το πιο εμπορικό παράδειγμα είναι το Blair Witch Project.

Η σκηνοθεσία αυτή αφενός προσφέρει τροφή για θεωρητικές αναζητήσεις για την φύση του μέσου και την κυριαρχία της βιντεο-εικόνας στον σύγχρονο κόσμο, αφετέρου κορυφώνει την ένταση μέσω της αληθοφάνειας, όπως για παράδειγμα στη μικρού μήκους ταινία του Τούρκου Bahadir Er με τίτλο Zilzal, που σημαίνει "σεισμός". Μια κοπέλα έχει εγκλωβιστεί στα χαλάσματα που προξένησε ο μεγάλος σεισμός στην Τουρκία. Μαζί της έχει μόνο μια βιντεοκάμερα. Η ταινία είναι το ντοκουμέντο του εγκλωβισμού της. Η δραματική κορύφωση για τον θεατή έρχεται όταν η κοπέλα γυρίζει πίσω την κασέτα της για να δει (και να δουμε) τι προηγήθηκε. Η μητέρα της μαγειρεύει στην κουζίνα και ξαφνικά το σπίτι καταρρέει. *

Τέτοια πισωγυρίσματα και μανιπουλάρισμα της βιντεοταινίας έχουμε και στο Zusje. Και ακόμη περισσότερο έχουμε... "μοντάζ μέσα στο μοντάζ".

Ο Μάρτιν αντιδρά παράλογα στη σχέση της αδερφής του. Παρακολουθεί το φίλο της με την κάμερα και της παρουσιάζει ένα μονταρισμένο υλικό με το οποίο αποδεικνύει ότι την κερατώνει. Στην πραγματικότητα δεν υπάρχει απιστία αφού οι εικόνες είναι προϊόν "ιδεολογικού" μοντάζ.

Η Ντααντιε παίρνει το υλικό σαν αληθινό και δρα αναλόγως. Αλλά και για τον θεατή είναι αρχικά αληθινό αφού το υποκείμενο βλέμμα του Μάρτιν είναι το βλέμμα του θεατή και δεν μας αφήνει περιθώρια να κρίνουμε αντικειμενικά. Ο Θεατής ανακαλύπτει την απάτη ταυτόχρονα με την Νταάντιε. Τότε εισβάλλουν και άλλα υποκείμενα στην πλοκή και ουσιαστικά κανένα αντικείμενο. Να κάτι καινούργιο στον άνθρωπο από την εποχή του Φουριέ που πρόσφερε ο κινηματογράφος και έχει να κάνει με τον τεμαχισμό της πραγματικότητας σε κάδρα και την εκ νέου συρραφή της.

Το μοντάζ του Μάρτιν

"Το πραγματικό γεγονός" ή το μοντάζ του σκηνοθέτη

Τα είδη κερατώματος του Φουριέ απαντώνται σε όλη την ιστορία του κινηματογράφου. Αμερικάνικο σκρούμπολ, αισθηματικές κομεντί, κωμωδίες καταστάσεων, δράματα.

Ενδεικτική είναι η αρχιτεκτονική του... κερατώματος στον Κανόνα του Παιχνιδιού - La Regle du Jeu  (1939) του Ζαν Ρενουάρ, όπου η συζυγική απιστία παίρνει διαστάσεις κοινωνικές έως και φιλοσοφικές.

Ο Φουριέ με λίγη εξοικείωση στη γλώσσα του κινηματογράφου θα λάτρευε τον Κανόνα του Παιχνιδιού, αλλά δεν είναι σίγουρο σε ποιο βαθμό θα καταλάβαινε την Zusje.

του Μάκη Μακελάρη

* Η ταινία έχει ευτυχισμένο τέλος.